آبى كه در يك قالب ريخته مىشود و شكل آن قالب را به خود مىگيرد ) شده است « وجود انسان » و اين وجود چون به كتاب خورده است شده است « وجود كتاب » . چنين نيست كه اين وجود قطع نظر از اينكه به اين كتاب تعلق بگيرد مىتوانست وجود كتاب باشد ، مىتوانست وجود انسان باشد و مىتوانست وجود هر شىء ديگر باشد . اينكه اين وجود ، وجود انسان است ، در ذات خودش وجود انسان است ؛ يعنى يك مرتبه‌اى است كه غير از اين نمىتواند باشد و آن هم مرتبه‌اى است كه غير از آنچه كه هست و در متن واقع گسترده شده است نمىتواند باشد . بعد از اينكه مرتبه‌اش عين ذاتش است ماهيت از او انتزاع و اعتبار مىشود . بنابراين همان گونه كه در مراتب طولى وجود هر مرتبه عين ذات وجود است « 1 » ، در مراتب عرضى هم هر وجودى هر مرتبه‌اى از مراتب كه دارد آن مرتبه عين ذات خودش است . ماهيت ، چه در عرض چه در طول ، در مرتبهء متأخر قابليت انتزاع پيدا مىكند ؛ يعنى اين ذهن است كه براى اشياء در هر مرتبه‌اى يك قابليت مخصوص در نظر مىگيرد ؛ آن قابليت ، قالب و ماهيت را مىسازد « 2 » . به هر حال اين مطلبى بود كه خواستيم در اينجا اجمالا بيان كرده باشيم كه اگر

--> ( 1 ) . اين مطلب را ما در كتاب عدل الهى توضيح داده‌ايم . ( 2 ) . - به بيانى كه شما مىكنيد « ماهيت » اصلا يعنى هيچ چيزى نيست . استاد : اتفاقا « هيچ نيست » يعنى به همين معنى هيچ نيست . يك هيچى است كه او از يك حقيقت انتزاع مىشود . « هيچ نيست » يعنى هيچ حقيقتى نيست ، ولى اين هيچ يك ناحقيقتى است كه از حقيقت انتزاع مىشود . اينكه آن حقيقت قابليت انتزاع اين ناحقيقت را دارد ، يك حقيقت است . اينكه آن حقيقت به نحوى است كه از اين مرتبهء او اين ناحقيقت انتزاع مىشود و از آن مرتبهء ديگرش آن ناحقيقت ديگر ، اين خودش يك حقيقت است ، يعنى گزاف نيست ، قراردادى نيست كه هر چه دل خودمان بخواهد انتزاع كنيم ، از اين دلمان مىخواهد اين را انتزاع كنيم ، از آن دلمان مىخواهد آن را انتزاع كنيم ؛ نه ، اين واقعيت و اين وجود كه عين واقعيت و هستى واقعيت است خودش در ذات خودش به نحوى است كه جز اين امر ناحقيقى يك چيز ديگر و يك امر ناحقيقى ديگر به عنوان نشان دهنده و قالب او از او قابل انتزاع نيست . ماهيت در حكم انعكاسى است از يك واقعيت در ذهن ؛ عكس عكس است ، عكس واقعيت نيست ( يعنى امر خارجى ، وجودى در ذهن دارد به نام وجود ذهنى ؛ ماهيت انعكاس وجود ذهنى است در ذهن . ) ؛ اما هر واقعيتى يك نوع انعكاس در ذهن دارد ؛ نمىتواند هر واقعيتى هر نوع انعكاسى در ذهن داشته باشد ، بلكه خصوصيت واقعيت اقتضا مىكند عكس خاصى را در ذهن .